Róże, lilie i ogórki, czyli... o Matce Bożej

Dzisiaj podejmuję temat bardzo miły memu sercu - Madonna. Będzie to kilka przykładów atrybutów przypisywanych Matce Bożej w sztuce.
W V stuleciu poeta wczesnochrześcijański Seduliusz pisał: ,,jak pośród ostrych cierni delikatna rozkwitła róża, wolna od kolców, co ranią, i krzew macierzysty przyćmiewa swym pięknem, tak z rodu Ewy wzrosła święta Maryja: nowa dziewica zmyła winę swej poprzedniczki" (Za: Michał Rożek, ,,Idee i symbole sztuki chrześcijańskiej").
W średnio wiecznej poezji Maryja opisywana była jako aloes, koniczyna, róża, lilia, hizop, fiołek, oliwka, ,,wyniosły cedr", a nawet - w literaturze niemieckiej - jako ,,apteka łąkowa" (M. Rożek).

Kwiatem najczęściej przypisywanym Maryi była róża. Biała lub czerwona, czasem krzew różany, altana lub wręcz ogród różany. Istnieje wiele obrazów z takim przedstawieniem.
 

Stefan Lochner, Madonna w altanie różanej

Sandro Botticelli, Madonna z Dzieciątkiem, św. Janem Chrzcicielem i Aniołem

Bernardino Luini, Madonna ogrodu różanego

 Fra Filippo Lippi i Francesco Pesellino, Madonna z Dzieciątkiem

Sandro Botticelli, Madonna z Dzieciątkiem, sześcioma aniołami i małym św. Janem

Simon Vouet, Madonna z Dzieciątkiem i różą

Francisco Laporta Valor, Rosa Mistica

Albert Edelfelt, Dziewica Maryja w ogrodzie różanym

Edgar Maxence, Rosa Mystica

Ale Madonna to nie tylko "Rosa Mystica" (Róża Duchowna). To także Lilia. Pieśń nad Pieśniami zawiera słowa odnoszone do Maryi: "Jak lilia pośród cierni, tak przyjaciółka ma pośród dziewcząt" (2, 2). Również w Godzinkach o Niepokalanym Poczęciu Najświętszej Maryi Panny wierni śpiewają: 
"Między cierniem lilija kruszy łeb smokowi,
Piękna jak w pełni księżyc, świeci człowiekowi."
Lilia jest drugim kwiatem najczęściej kojarzonym z Matka Bożą. Niezwykle często występuje na Jej obrazach. Popatrzmy...

Sandro Botticelli, Madonna z Dzieciątkiem i ośmioma aniołami

Domenico Ghirlandaio, Dziewica z Dzieciątkiem

Rogier van der Weyden, Ołtarz Świętej Kolumby
(lewy panel)

Jan van Eyck, Zwiastowanie

Jakub Mertens, Zwiastowanie

Carlo Dolci, Madonna z Dzieciątkiem i kwiatami

Franz Ittenbach, Mater Amabilis

May Louise Greville Cooksey, Dziewica Maryja

Alphonse Mucha, Madonna of the Lilies

George Hitchcock, Magnificat

Lilia tradycyjnie występuje na obrazach przedstawiających Zwiastowanie, gdzie jest znakiem czystości Maryi i dziewiczości Jej Macierzyństwa.
Róża i lilia to kwiaty najczęściej kojarzone z Maryją. Ale jeśli zapoznać się trochę z dawną ikonografią chrześcijańską, okazuje się, ze kwiatów i roślin łączonych z Maryją było bardzo wiele. Na obrazach Madonna niejednokrotnie przebywa w ogrodzie, a kwiaty w nim rosnące nigdy nie są przypadkowe. Każdy z nich symbolizuje jakąś cnotę bądź przeżycie Matki Bożej. Do tych Maryjnych roślin należą: goździk (łzy Maryi), konwalia (czystość), fiołek (pokora), bratek (miłość Maryi do ludzi), irys, stokrotka, orlik, bluszcz, a także poziomka, koniczyna, passiflora, drzewo palmowe.

Mistrz Górnoreński, Rajski Ogród

Anonimowy Artysta, Madonna z Dzieciątkiem i Świętymi w Ogrodzie Zamkniętym

Edward Reginald Frampton, Zwiastowanie

Maryi towarzyszą też w malarstwie rozmaite owoce, a także girlandy kwiatowe i owocowe. ,,Owoce w girlandzie oznaczają zapowiedź przyjścia Chrystusa, owocu, który wydała na świat Maryja" (Michał Rożek).

Carlo Crivelli, Madonna ze świeczką

Andrea Mantegna, Matka Boska Zwycięska

Pojedyncze owoce występujące na wizerunkach Maryi mają także rozliczne znaczenia, symbolizując różne cechy Maryi: jabłko oznacza Matkę Bożą jako druga Ewę, gruszka mówi o jej słodyczy, granat ma znaczenie podobne do jabłka oraz symbolizuje cnoty Maryi. nawet orzechy znajdują tu swoje miejsce.

Carlo Crivelli, Madonna z Dzieciątkiem

Sandro Botticelli, Madonna z Dzieciątkiem i sześcioma aniołami

Zaskakiwać mogą ogórki pojawiające się na niektórych przedstawieniach Maryi. Okazuje się jednak, ze i one w dawnej ikonografii funkcjonowały jako symbol Matki Bożej! Oznaczają one bowiem zło i  potępienie, a w skojarzeniu z Madonną -  to, że Ona jako jedyna jest wolna od grzechu pierworodnego. Ich powiązanie z Matką Bożą wywodzi się też z interpretacji słów proroka Izajasza: „Córa Syjonu ostała się jak chatka w winnicy, jak szałas w ogrodzie warzywnym, jak miasto oblężone" (1, 8) (Za: Lucia Impelluso, "Natura i jej symbole"). Prawdopodobnie z owego ogrodu warzywnego wywodzą się więc te ogórki...

Carlo Crivelli, Madonna z Dzieciątkiem

Carlo Crivelli, Madonna Lochis

Na jednym z ciekawszych wizerunków Madonny powstałych w XX w. - autorstwa Franka Cadogana Cowpera - widać duży zbiór różnego rodzaju owoców i warzyw, ofiarowanych Maryi jako Pani obfitości plonów; są tu także girlandy z liści i owoców.

Frank Cadogan Cowper, Najświętsza Panna owoców ziemi